Tym razem w moje ręce wpadła prawdziwa perełka – strona z moskiewskiego tygodnika sportowego „Къ спорту!” („Do sportu!”) nr 20 z niedzieli, 17 maja 1915 roku.Fotografia uwieczniła elitę ówczesnych zapasów zawodowych w stylu francuskim (dzisiejszym klasycznym), pozującą przed legendarnym Cyrkiem Braci Nikitinów przy ulicy Bolszaja Sadowaja w Moskwie. W samym środku tego towarzystwa siedzi nasz niekwestionowany król maty – Stanisław Zbyszko-Cyganiewicz.
Założony przez braci Dmitrija, Akima i Piotra Nikitinów obiekt w Moskwie był jednym z najnowocześniejszych i najbardziej prestiżowych tego typu miejsc w całym Imperium Rosyjskim. Wiosną 1915 roku, mimo szalejącej w Europie I wojny światowej, w Moskwie wciąż kwitło życie sportowe. Wielu czołowych siłaczy i zapaśników – w tym nasz Zbyszko – przeniosło swoją aktywność właśnie na wschód. Po wyjeździe z USA, Zbyszko zawitał do Rosji. Tam zastała go wojna. Czas ten jest owiany wieloma niedomówieniami i domysłami. Próbowałem ustalić losy Zbyszka w czasie I wojny światowej pisząc książkę o nim. Było to niezwykle trudne zadanie. Tym razem przedstawiam wątek dotyczący jego występu podczas moskiewskiego turnieju.
Podpis pod zdjęciem przedstawia nam organizatora zawodów, znanego promotora P. G. Wasiljewa, widzimy Obok Cyganiewicza siedzą m.in. Muchanura, Kuzniecow, Butenko, Anderson, a u ich stóp – sprowadzony jako egzotyczna atrakcja czarnoskóry zapaśnik Joe Mora (w gazecie opisany językiem epoki jako „негръ Джоэ Мора”). W drugim rzędzie stoją m.in. kaukaski siłacz Medelauri, polscy zawodnicy: Popławski i Sobieski oraz niejaki Chorąży.
Jednym z bohaterów tej historii jest człowiek, który siedzi na zdjęciu jako trzeci od lewej. To Klemens Bul (Klemens Josifowicz Bul) – łotewski atleta z Łatgalii, nazywany przez współczesnych „najpiękniej zbudowanym mężczyzną Europy” i uważany za jednego z najbardziej zaawansowanych technicznie zapaśników swoich czasów.
W 1915 roku 27-letni Bul był w absolutnym gazie. Rok wcześniej wygrał duże turnieje w Rostowie nad Donem i Kursku, a do Moskwy przyjechał jako główny faworyt gospodarzy. Publiczność ostrzyła sobie zęby przede wszystkim na jedno: starcie młodego, piekielnie sprawnego Bula z potężnym, doświadczonym Polakiem – Zbyszko-Cyganiewiczem.
Co wydarzyło się na moskiewskiej macie? Tutaj historia pisze dwa nieco różne scenariusze, w zależności od tego, do jakich źródeł sięgniemy:
- Wersja o porażce Zbyszki: Część współczesnych rosyjskich opracowań biograficznych poświęconych naszemu mistrzowi podaje krótko i sensacyjnie: „W 1915 roku Stanley przegrał z Klemensem Bulem”. Dla kibiców przyzwyczajonych do niemal absolutnej dominacji Polaka brzmiałoby to jak trzęsienie ziemi.
- Co mówią kroniki z epoki? Gdy jednak zagłębimy się w bardziej szczegółowe biografie Klemensa Bula, oparte bezpośrednio na przedrewolucyjnej prasie sportowej (w tym na samym piśmie „Къ спорту!”), obraz staje się znacznie ciekawszy. Bezpośrednie, wyczerpujące starcia między Bulem a Zbyszką w Cyrku Nikitina zakończyły się remisem! W tamtych czasach walki zawodowców bez limitu czasu trwały często po dwie lub trzy godziny i niejednokrotnie nie wyłaniały zwycięzcy.
Niespodziewany finał turnieju
Dlaczego więc to nie Bul zgarnął główną pulę w Moskwie? Na tydzień przed zakończeniem zawodów Łotysz niespodziewanie wycofał się z rywalizacji. Część źródeł wskazuje na kontuzję odniesioną w morderczych bojach, inne wspominają o ostrym konflikcie z organizatorami turnieju i nagłym wyjeździe Bula na zawody do Odessy.
Wycofanie się najgroźniejszego rywala otworzyło Stanisławowi Zbyszko-Cyganiewiczowi drogę do końcowego triumfu w moskiewskim czempionacie, choć oficjalny protokół z podziałem nagród z końcówki maja 1915 roku wciąż czeka na odnalezienie w archiwalnych rocznikach prasy. Mimo przedwczesnego opuszczenia turnieju, organizatorzy oraz ówczesna prasa sportowa byli pod takim wrażeniem kunsztu łotewskiego atlety, że jednogłośnie przyznali mu honorowy dyplom „Najlepszego rosyjskiego zapaśnika”.

Przypisy i źródła:
- Prasa z epoki: Tygodnik sportowy „Къ спорту!” („Do sportu!”), nr 20, Moskwa, 17 maja 1915 r. (zdjęcie oraz oryginalny podpis uczestników turnieju w Cyrku Nikitina).
- Biogram S. Zbyszko-Cyganiewicza (wzmianka o przegranej z K. Bulem w 1915 r.): Победы и поражения легендарного борца Стэнли Збышко (Zwycięstwa i porażki legendarnego zapaśnika Stanleya Zbyszki), portal historyczno-sportowy Epiclife.ru.
- Szczegółowy przebieg turnieju moskiewskiego w 1915 r. (remisy Zbyszko – Bul, wycofanie się Bula i przyznanie dyplomu): Человек легенда! Клементий Буль (Człowiek legenda! Klemens Bul), opracowanie archiwalne na portalu Sports.ru.
- Archiwum i wycinki prasowe dotyczące Klemensa Bula: Клеменс Буль. Статьи, редкие снимки из семейного архива (Klemens Bul. Artykuły, rzadkie zdjęcia z archiwum rodzinnego), serwis Boevieiskusstva.narod.ru oraz КЛЕМЕНС ИОСИФОВИЧ БУЛЬ (1888–1953), blog Oldatletikaussr.blogspot.com.
- Historia obiektu: The Nikitin Brothers (Bracia Nikitinowie), encyklopedia historii cyrku Circopedia.org



